Υποδειγματικές ασκήσεις εξάσκησης σε παραγράφους (αποσπάσματα επιλεγμένα από θέματα πανελλαδικών προηγούμενων ετών και την τράπεζα θεμάτων)
1. H επιστήμη, ως αέναος αγώνας του ανθρώπου για την κατάκτηση της γνώσης, με την οξυδερκή παρατήρηση, τη διαίσθηση και την έρευνα, ανοίγει συνεχώς νέους ορίζοντες και φωτίζει τον νου. Επιστήμη, βέβαια, και τεχνολογία δεν ταυτίζονται, διότι η επιστήμη παραμένει προσηλωμένη στην όλο και πιο βαθιά κατάκτηση της γνώσης, ενώ η τεχνολογία έχει ως επιδίωξη την αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης για την υπηρέτηση των τρεχουσών, πρακτικών αναγκών του ανθρώπου.
Πολύ χαρακτηριστικά, ο Αϊνστάιν [1879-1955] είχε τονίσει ότι η επιστήμη μπορεί να προσφέρει τα μέσα για την ανάπτυξη σκοπών, τους οποίους έχουν οραματιστεί προσωπικότητες που διαθέτουν υψηλά ηθικά ιδανικά.
Ποια είναι η πρόθεση του συντάκτη στην παράγραφο; Πώς οι τρόποι με τους οποίους επέλεξε να την αναπτύξει υπηρετούν την πρόθεση αυτή;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ
Η πρόθεση του συντάκτη στην παράγραφο είναι να καταστήσει σαφή την έννοια της επιστήμης και να πείσει ότι δεν ταυτίζεται με αυτήν της τεχνολογίας. Οι τρόποι με τους οποίους αναπτύσσει την παράγραφο υπηρετούν την πρόθεση αυτή. Με την αντίθεση επιδιώκει να φωτίσει το περιεχόμενο των δύο όρων με την ανάδειξη των διαφορών τους και να αποτρέψει τη σύγχυση μεταξύ τους. Με τη μέθοδο της αιτιολόγησης τεκμηριώνει τον ισχυρισμό του ότι επιστήμη και τεχνολογία δεν ταυτίζονται με τη χρήση ενός λογικού επιχειρήματος. Έτσι, καταφέρνει να πείσει για την ορθότητα της θέσης του.
2. Μπορούμε να διακρίνουμε τρία είδη φιλικών σχέσεων, κατά τον Αριστοτέλη: «διά το χρήσιμον», «δι’ ηδονήν», «διά το αγαθόν». Στην πρώτη περίπτωση, συνδεόμαστε μ’ έναν άνθρωπο, επειδή ο ένας μας είναι στον άλλο χρήσιμος (για τις υποθέσεις, τις ανάγκες, τη σταδιοδρομία, τις πολιτικές φιλοδοξίες μας κ.τ.λ.). Στη δεύτερη, διατηρούμε στενές σχέσεις μαζί του, επειδή μας προξενεί ευχαρίστηση (είναι διασκεδαστικός, έξυπνος συνομιλητής, επιδέξιος συμπαίκτης κ.τ.λ.). Και στις δύο περιπτώσεις, «αγαπούμε» τον άλλο κι εκείνος μας «αγαπά» όχι για την ανθρώπινη ποιότητά μας, επειδή, δηλαδή, είμαι εγώ αυτός που είμαι και είναι εκείνος αυτός που είναι (κατά το σώμα και την ψυχή, το ήθος, το πνεύμα), αλλά επειδή κάτι άλλο περιμένουμε απ’ αυτόν και αυτός από εμάς, ένα κέρδος (υλικό ή ηθικό) ή μιαν απόλαυση (την τέρψη της ευχάριστης συναναστροφής).
Ο συντάκτης οργανώνει την παράγραφο με τη μέθοδο της διαίρεσης. Να βρείτε τα στοιχεία της και να αιτιολογήσετε την επιλογή της ως προς την πρόθεση του συντάκτη. Να αιτιολογήσετε το ρόλο των παραδειγμάτων
ΑΠΑΝΤΗΣΗ
Ο συντάκτης οργανώνει την παράγραφο με τη μέθοδο της διαίρεσης. Διαιρετέα έννοια είναι η φιλία, διαιρετική βάση είναι τα είδη της φιλίας κατά τον Αριστοτέλη. Μέλη της διαίρεσης είναι «διά τοχρήσιμον», «δι’ ηδονήν», «διά το αγαθόν». Πρόθεση του συντάκτη στην παράγραφο είναι να καταστήσει σαφή την έννοια της φιλίας, να τη φωτίσει πολύπλευρα, επιμερίζοντάς τη σε κατηγορίες. Στην παράγραφο παρατίθενται παραδείγματα για το πότε είναι χρήσιμος ο φίλος (για τις υποθέσεις, τις ανάγκες, τη σταδιοδρομία, τις πολιτικές φιλοδοξίες μας κ.τ.λ.), πότε μας προξενεί ευχαρίστηση (είναι διασκεδαστικός, έξυπνος συνομιλητής, επιδέξιος συμπαίκτης κ.τ.λ.). Με τη χρήση των παραδειγμάτων καθιστά το λόγο σαφή και κατανοητό, επιβεβαιώνει τον ισχυρισμό του σχετικά με το ρόλο τη φιλίας μέσα από χαρακτηριστικές περιπτώσεις και, ταυτόχρονα, προσδίδει στο λόγο του αποδεικτική ισχύ, αφού αποτελούν τεκμήρια της λογικής. Έτσι, καθιστά το ύφος οικείο.
3. Άλλοτε, αυτή η άποψη είχε όντως βάση. Σε κοινωνίες όπου η γραφή (και η ανάγνωση, φυσικά) αποτελούσε προνόμιο πανίσχυρων μειοψηφιών, ο αστοιχείωτος κατείχε αυτόματα μια κατώτερη κοινωνική βαθμίδα. Τα «γράμματα» ήταν μυστική δύναμη, θείο δώρο, κατά συνέπεια, ανήκαν σε λίγους και ισχυρούς. Οι προνομιούχοι, άτομα των μεγάλων ευθυνών και της ραστώνης, δεν είχαν σχέση με τη χειρωναξία, τον πόλεμο, τον όποιο σωματικό μόχθο... Συνέβαινε, δηλαδή, το αντίθετο από αυτό που συμβαίνει σήμερα. Ο εκδημοκρατισμός και η αθρόα κατανομή των αγαθών του πνευματικού πολιτισμού, καταργώντας τα ιερατεία, κατάργησε και τα όρια του πνευματικού προβαδίσματος. Όλα ανήκουν σε όλους. Το βιβλίο διάβηκε θριαμβευτικά το κατώφλι του πληβείου, ώστε κάθε κοινωνία να είναι κοινωνία πολιτών, κοινωνία εργατών και αγοραστών, όπως και κοινωνία αναγνωστών. Δεν υπάρχει σχεδόν άνθρωπος που να μην πέρασε κάποιες ώρες της ζωής του με χαμηλωμένα βλέφαρα, φυλλομετρώντας τις σελίδες κάποιου βιβλίου.
Στην παράγραφο αξιοποιείται ως τρόπος οργάνωσης η αντίθεση και το αίτιο και αποτέλεσμα. Να βρείτε: α)τα μέρη της αντίθεσης και να δικαιολογήσετε το ρόλο της ως προς την πρόθεση του συντάκτη β) το αίτιο και το αποτέλεσμα και να συνδέσετε με την πρόθεση του συντάκτη
ΑΠΑΝΤΗΣΗ
Στην παράγραφο αξιοποιείται ως τρόπος οργάνωσης η αντίθεση και το αίτιο και αποτέλεσμα. Μέρη της αντίθεσης είναι η δυνατότητα πρόσβασης στην ανάγνωση. Σε παλιότερες κοινωνίες η ανάγνωση αποτελούσε προνόμιο πανίσχυρων μειοψηφιών, των λίγων και ισχυρών. Αντίθετα, στις σύγχρονες κοινωνίες το βιβλίο αλλά και ο πνευματικός πολιτισμός ανήκουν σε όλους. Μέσα από την αντίθεση καθιστά σαφή την έννοια του εκδημοκρατισμού της γνώσης και την προσβασιμότητα μέσα από τη χρήση αντίθεσης. Έτσι, φωτίζει πολύπλευρα τα χαρακτηριστικά της προσβασιμότητας στη γνώση στο παρελθόν και τις σύγχρονες κοινωνίες, μέσα από την ανάδειξη των διαφορών τους, αποτρέποντας από τη μεταξύ τους σύγχυση.
Παράλληλα, αξιοποιείται η μέθοδος του αιτίου και αποτελέσματος. Ως αίτιο παρουσιάζεται ο εκδημοκρατισμός της γνώσης και ως αποτέλεσμα η θριαμβευτική είσοδος του βιβλίου σε όλες τις κοινωνικές ομάδες, ακόμα και των χειρωνακτών. Έτσι, καταφέρνει να ερμηνεύσει την έννοια του εκδημοκρατισμού της γνώσης, αναδεικνύοντας τις συνέπειες που επιφέρει και την αιτιώδη σχέση μεταξύ του αιτίου και αποτελέσματος.
4. Η φιλία, όμως, είναι και εξαιρετικά ευαίσθητη. Όπως τα ευγενή ποτά αλλοιώνονται αμέσως με την παραμικρή πρόσμειξη ακάθαρτων ουσιών, έτσι και η φιλία δεν αντέχει στη νόθευση και διαλύεται πολύ εύκολα. Την αποσυνθέτει η ιδιοτέλεια, ο φθόνος και η αντιζηλία, τα παράγωγα, δηλαδή, του εγωισμού. Αρκεί μια σταγόνα από το δηλητήριο αυτό, για να χαθεί η εκτίμηση, να λείψει η εμπιστοσύνη και να σβήσει η αγάπη των φίλων.
Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί για την οργάνωση του λόγου του την αναλογία. Να εντοπίσεις τα μέλη της και να δικαιολογήσεις αυτή του την επιλογή
ΑΠΑΝΤΗΣΗ
Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί για την οργάνωση του λόγου του την αναλογία. Προκειμένου να καταστήσει σαφή τη θέση του ότι η φιλία είναι εξαιρετικά ευαίσθητη, την παραλληλίζει με αυτή των ευγενών ποτών. Όπως τα ευγενή ποτά αλλοιώνονται με την πρόσμειξη ακάθαρτων ουσιών έτσι και η φιλία δεν αντέχει στη νόθευση και αλλοιώνεται με την πρόσμειξη ακάθαρτων στοιχείων, όπως η ιδιοτέλεια, ο φθόνος, η αντιζηλία που αποτελούν παράγωγα του εγωισμού. Διαφορετικά αλλοτριώνεται η αξία των φίλων. Με την αναλογία ο συγγραφέας καθιστά σαφή την έννοια της αλλοίωσης της φιλίας παραλληλίζοντας με την οικεία έννοια της νόθευσης των ευγενών ποτών και την εκλαϊκεύε, ενώ καθιστά το ύφος οικείο και γλαφυρό.
5. Η αλήθεια είναι ότι η αναπηρία εθεωρείτο πάντοτε συνώνυμο της αδυναμίας και της πλήρους ανικανότητας. Στην πράξη, αντιμετωπίζουμε κάποιον ανάπηρο σαν να είναι ολικά ανάπηρος, ασχέτως αν η ανεπάρκειά του σχετίζεται με συγκεκριμένες λειτουργίες που δεν μπορούσε να πραγματοποιήσει. Και αυτή η φιλεύσπλαχνη απαξίωσή του από τον κοινωνικό περίγυρο είναι ό,τι χειρότερο για τον ίδιο τον ανάπηρο. Γιατί έτσι ο ανάπηρος αισθάνεται άχρηστος και ότι θα πρέπει να αποσυρθεί από τον κόσμο της εργασίας, από τον κόσμο της διασκέδασης, της συμμετοχής στην κοινωνική ζωή. Θεωρούμε ότι η ανθρωπιστική στάση μας απέναντί του είναι να τον λυπηθούμε, παρά το ότι ο ίδιος δεν θα ήθελε ποτέ κάτι τέτοιο. Το αποτέλεσμα είναι να λυπηθεί και ο ίδιος τον εαυτό του, να θυματοποιηθεί, να στιγματιστεί και να αισθάνεται ότι πρέπει να αποσυρθεί.
Να βρείτε τον τρόπο οργάνωσης της παραγράφου και να αιτιολογήσετε την επιλογή του συντάκτη
ΑΠΑΝΤΗΣΗ
Ο συντάκτης οργανώνει το λόγο του στην παράγραφο με τη μέθοδο της αιτιολόγησης («Γιατί έτσι.. στην κοινωνική ζωή»). Έτσι, τεκμηριώνει τη θέση του ότι η φιλεύσπλαχνη απαξίωσή του είναι ό,τι χειρότερο για τον ανάπηρο και καταφέρνει να πείσει με τη χρήση λογικού επιχειρήματος. Όμως, επιλέγει και τη μέθοδο του αιτίου και αποτελέσματος. Ως αίτιο αναφέρεται ο οίκτος που επιδεικνύουμε, απόρροια της ανθρωπιστικής στάσης μας απέναντί του και αποτέλεσμα η αυτολύπηση στην οποία οδηγείται κατά συνέπεια ο ανάπηρος. Έτσι, αναδεικνύει τη σοβαρότητα μιας τέτοιας στάσης παρουσιάζοντας τις επιπτώσεις που επιφέρει αλλά και τις αιτιακές σχέσεις μεταξύ τους.