Οι προτάσεις χωρίζονται σε κύριες (ανεξάρτητες) και σε δευτερεύουσες (εξαρτημένες).
A)Κύριες ή ανεξάρτητες προτάσεις
Είναι οι προτάσεις που μπορούν να σταθούν μόνες τους στο λόγο. Π.χ.
- Θα σου τηλεφωνήσω. (κύρια πρόταση)
- Θα σου τηλεφωνήσω και θα έρθω να σε επισκεφτώ. (κύρια πρόταση + κύρια πρόταση)
B)Δευτερεύουσες ή εξαρτημένες προτάσεις
Είναι οι προτάσεις που δεν μπορούν να σταθούν μόνες τους στο λόγο, αλλά χρησιμεύουν για να προσδιορίζουν άλλες προτάσεις ή όρους προτάσεων Π.χ.
- Θα τρέξω, για να προλάβω το λεωφορείο. (κύρια πρόταση +δευτερεύουσα τελική, που προσδιορίζει το σκοπό)
- Μου αρέσεις, γιατί έχεις καλά αισθήματα. (κύρια πρόταση +δευτερεύουσα αιτιολογική, που προσδιορίζει την αιτία)
Γενικά για τις δευτερεύουσες ονοματικές προτάσεις
Ονοματικές λέγονται οι δευτερεύουσες προτάσεις που είναι ισοδύναμες με:
α) ονόματα ουσιαστικά,
β) ονόματα επίθετα
γ) αντωνυμίες
και χρησιμοποιούνται ως όροι της πρότασης από την οποία εξαρτώνται, δηλαδή ως:
α) υποκείμενο,
β) αντικείμενο,
γ) κατηγορούμενο,
δ) προσδιορισμός.
Μερικές φορές μπορούν να αντικαταστήσουν ένα όνομα ή να αντικατασταθούν από ένα όνομα.
Παραδείγματα:
1) Είναι γνωστό ότι οι Κορίνθιοι ναυπήγησαν τριήρεις.
Η δευτερεύουσα πρόταση: «ότι οι Κορίνθιοι ναυπήγησαν τριήρεις» χρησιμοποιείται ως υποκείμενο της κύριας πρότασης.
(Ποιο είναι γνωστό = ότι οι Κορίνθιοι ναυπήγησαν τριήρεις.)
Θα μπορούσαμε να αντικαταστήσουμε τη δευτερεύουσα πρόταση με όνομα, π.χ.
Είναι γνωστή η ναυπήγηση τριήρεων από τους Κορινθίους.
2) Θέλω να φάω.
Η δευτερεύουσα πρόταση «να φάω» χρησιμοποιείται ως αντικείμενο της κύριας πρότασης.
(Τι θέλω = να φάω)
Θα μπορούσαμε να αντικαταστήσουμε τη δευτερεύουσα πρόταση με όνομα, π.χ.
Θέλω φαγητό.
3) Αυτό μόνο σου λέω, να κάτσεις φρόνιμα.
Η δευτερεύουσα πρόταση: «να κάτσεις φρόνιμα» χρησιμοποιείται ως προσδιορισμός (επεξήγηση) της αντωνυμίας αυτό.
Οι ονοματικές προτάσεις ανάλογα με την ιδιαίτερη σημασία τους και ανάλογα με τον σύνδεσμο που τις εισάγει χωρίζονται σε:
α) ειδικές,
β) βουλητικές,
γ) ενδοιαστικές,
δ) πλάγιες ερωτηματικές και
ε) ονοματικές αναφορικές.
Γενικά για τις δευτερεύουσες επιρρηματικές προτάσεις
Επιρρηματικές λέγονται οι προτάσεις που προσδιορίζουν κυρίως το ρήμα μιας πρότασης ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί, δηλαδή δίνουν πληροφορίες για τον χρόνο, τον τρόπο, την αιτία κλπ. που έγινε μια πράξη.
Ως προς τη σημασία τους είναι:
τελικές, αιτιολογικές, αποτελεσματικές, υποθετικές, εναντιωματικές - παραχωρητικές, χρονικές και αναφορικές
ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ
Οι επιρρηματικές προτάσεις χωρίζονται με κόμμα από την πρόταση από την οποία εξαρτώνται.
ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ - ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
Είδη δευτερευουσών προτάσεων:
1. Ειδικές προτάσεις: Εισάγονται με τους συνδέσμους «ότι», «πως», «που» π.χ. Είπε πως θα έρθει στο σχολείο.
2. Πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις: Εισάγονται με τους συνδέσμους «αν», «μήπως» και τις ερωτηματικές αντωνυμίες «ποιος», «πόσος», «τι»,πότε, γιατι π.χ. Μας ρώτησαν τι ώρα θα επιστρέψουμε.
3. Βουλητικές προτάσεις: Εκφράζουν επιθυμία, σχεδιασμό ή ευχή π.χ. Πρέπει να είσαι προσεχτικός. (Οι βουλητικές προτάσεις βρίσκονται πάντα σε υποτακτική)
4. Ενδοιαστικές προτάσεις: Εισάγονται με τους συνδέσμους «μην», «μήπως» π.χ. Πρόσεξε μη πέσεις. Φοβάμαι μήπως δεν έρθουν.
5. Αναφορικές προτάσεις: Εισάγονται με την αναφορική αντωνυμία «ο οποίος, η οποία, το οποίο» ή το άκλιτο «που» π.χ. Όποιος απαντήσει σωστά θα κερδίσει ένα δώρο. Αγαπώ τη δουλειά μου, που μου προσφέρει τόσες συγκινήσεις.
6. Υποθετικές προτάσεις: Εισάγονται με το «αν» και φανερώνουν μια υπόθεση. Κάτι που πρέπει να ισχύει για να γίνει κάτι άλλο π.χ. Αν βρέξει, θα ακυρώσουμε την εκδρομή.
7. Χρονικές προτάσεις: Εισάγονται συνήθως με το «όταν» και φανερώνουν χρόνο.) π.χ. Όταν είμαι σπίτι, ξεκουράζομαι.
8. Αιτιολογικές προτάσεις: Εισάγονται με το «γιατί» ή το «επειδή» και φανερώνουν την αιτία π.χ. Θύμωσα, γιατί με κορόιδεψες.
9. Εναντιωματικές και παραχωρητικές προτάσεις: Εισάγονται με το «αν και » ή το «κι αν» και φανερώνουν εναντίωση ή παραχώρηση π.χ. Αν και δεν τον συμπαθώ πολύ, κάνω παρέα μαζί του. Κι αν ακόμη μου ζητήσεις συγγνώμη, εγώ δε σε συγχωρώ.
10. Τελικές προτάσεις: Εισάγονται με το «για» ή το «για να» και φανερώνουν τον σκοπό π.χ. Τρέχω, για να μην αργήσω.
11.Αποτελεσματικές / Συμπερασματικές προτάσεις: Εισάγονται με το «ώστε» και φανερώνουν το αποτέλεσμα ή το συμπέρασμα π.χ. Μιλάει τόσο πολύ, ώστε όλοι τον βαριούνται.