Κανόνες τονισμού

 

ΒΡΑΧΥΧΡΟΝΗ ΣΥΛΛΑΒΗ	ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΗ ΣΥΛΛΑΒΗ:
·             Τα φωνήεντα ο, ε	·          Τα φωνήεντα η, ω
·             Οι δίφθογγοι αι και οι εντελώς στο τέλος της λέξης. Εξαιρούνται και είναι οι δίφθογγοι αυτές μακρόχρονοι στο τέλος της ευκτικής, στο τέλος των επιρρημάτων και των επιφωνημάτων, π.χ. παῦσαι ® η δίφθογγος στο τέλος της λέξης, άρα είναι βραχύχρονη παύσαι:    γ΄    ενικό ευκτικής ® η δίφθογγος είναι μακρόχρονη	·         Οι δίφθογγοι: αι, οι, ει, ου, αυ, ευ, υι, ηυ, α (καταχρηστική δίφθογγος)

ΔΙΧΡΟΝΑ ΦΩΝΗΕΝΤΑ λέγονται τα: α, ι, υ τα οποία θεωρούνται άλλοτε βραχύχρονα και άλλοτε μακρόχρονα με βάση συγκεκριμένους κανόνες οι οποίοι θα διδαχθούν στην πορεία των μαθημάτων.

• Η προπαραλήγουσα παίρνει πάντα οξεία, π.χ. ἄνθρωπος, κίνδυνος
• Η βραχύχρονη συλλαβή παίρνει πάντα οξεία, π.χ. μέρος, χορός, κυνηγοί
• Στις πολυσύλλαβες λέξεις, όταν η λήγουσα είναι μακρόχρονη, η προπαραλήγουσα δεν τονίζεται. Τότε, ο τόνος κατεβαίνει στην παραλήγουσα και είναι πάντα οξεία, π.χ. ἀνθρώπου, μελίσσης
• Στις πολυσύλλαβες λέξεις, όταν η λήγουσα είναι βραχύχρονη, ο τόνος ανεβαίνει όσο πιο ψηλά γίνεται (δηλαδή στην προπαραλήγουσα), π.χ. ἄνθρωποι, μέλισσαι
• Μακρόχρονη παραλήγουσα μπροστά από βραχύχρονη λήγουσα παίρνει πάντα περισπωμένη (ή: μακρό-βραχύ: περισπωμένη), π.χ. χῶρος, κῆπος
• Μακρόχρονη παραλήγουσα μπροστά από μακρόχρονη λήγουσα παίρνει πάντα οξεία (ή: μακρό-μακρό: οξεία), π.χ. θήκη, κώμη
• Η κατάληξη -α- των ουδετέρων είναι πάντα βραχύχρονη, π.χ. δῶρα, ταῦτα
• Η γενική και δοτική ενικού και πληθυντικού των πτωτικών (των λέξεων δηλαδή που έχουν πτώσεις, π.χ. ουσιαστικά, επίθετα, αντωνυμίες μετοχές), όταν έχει μακρό φωνήεν και τονίζεται στη λήγουσα, παίρνει πάντα περισπωμένη, π.χ. τῆς ὁδοῦ, τῇ ὁδῷ, τῶν ὁδῶν, ταῖς ὁδοῖς (ενώ: μητρός, γενική ενικού με βραχύχρονη λήγουσα, άρα οξεία)
• Η ονομαστική, αιτιατική και κλητική ενικού και πληθυντικού των πτωτικών, όταν τονίζεται στη λήγουσα (στους ασυναίρετους τύπους), παίρνει πάντα οξεία, π.χ. ὁ ποιητής, τόν ποιητήν, τούς ποιητάς
• Όλα τα πτωτικά τονίζονται σε όλες τις πτώσεις στη συλλαβή που τονίζεται η ονομαστική, εκτός αν δεν το επιτρέπει η λήγουσα (π.χ., αν η λήγουσα είναι μακρά ή λόγω ιδιαίτερων κανόνων ανάλογα με την κλίση).

Παρατήρηση: Κανόνες τονισμού υπάρχουν κι άλλοι, ανάλογα με την κλίση των ουσιαστικών, τη σύνθεση των ρημάτων και άλλες περιπτώσεις. Οι κανόνες αυτοί θα προστίθενται στο αντίστοιχο κεφάλαιο γραμματικής και στην αντίστοιχη τάξη που διδάσκονται τα ανάλογα κεφάλαια.

Ασκήσεις

 

1.   Να τονίσετε τις παρακάτω λέξεις και να αιτιολογήσετε την επιλογή σας με βάση τους παραπάνω κανόνες:

δευτερος, τειχος, βιαιως, ζωντες, κατεστρεψε, αρχη, ετυχε, κεκτησθαι, γλωσσαι, γλωσσαις, τελος, σωμα, σωματα, υπερβολην, νησων, κινδυνους, σεισμων, γενομενων, λευκον, γειτονες, καρπου.

 

2.  Να τονίσετε τις παρακάτω κλίσεις με βάση τους κανόνες τονισμού:

 

·  ο λιμος, του λιμου, τω λιμω, τον λιμον, ω λιμε,

·  ο λεων, του λεοντος, τω λεοντι, τον λεοντα, ω λεον,

·  οι λεοντες, των λεοντων,

·  η τιμη, της τιμης, τη τιμη, την τιμην, ω τιμη,

·  αι τιμαι, των τιμων, ταις τιμαις, τας τιμας, ω τιμαι,

·  το δωρον, του δωρου, τω δωρω, το δωρον, ω δωρον,

·  τα δωρα, των δωρων, τοις δωροις, τα δωρα, ω δωρα,

·  ουτος, τουτου, τουτω, τουτον, ουτοι, τουτων, τουτοις, τουτους