isteon philology: Στερεότυπα και προκαταλήψεις

Στερεότυπα είναι αυθαίρετες αντιλήψεις που έχουν εμπεδωθεί στην κοινή γνώμη, χρησιμεύουν για να αξιολογήσουν πρόσωπα και πράγματα με βάση μια εκ των προτέρων καθορισμένη οπτική γωνία και εκφράζουν αναχρονιστικές απόψεις για ομάδες ατόμων.

Ρυθμίσεις απορρήτου

Τα στερεότυπα συνδέονται άμεσα με το φαινόμενο του ρατσισμού.

Χαρακτηριστικά των στερεοτύπων

Βασίζονται σε προκατασκευασμένες ιδέες και κρίσεις.
Απλοποιούν και παραμορφώνουν την πραγματικότητα.
Γενικεύουν ή μεγεθύνουν γνωρίσματα φαινομένων, καταστάσεων, προσώπων.
Δεν εμπεριέχουν αναλυτικές αιτιολογήσεις.
Εσωτερικεύονται εύκολα χωρίς λογικές διεργασίες με τρόπο μηχανικό.
Εξυπηρετούν οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά συμφέροντα ομάδων.
Διατηρούν την κοινωνική συνοχή και διαιωνίζουν το κατεστημένο.
Διαμορφώνουν την αντίδραση απέναντι σε μέλη ομάδων ή σε μεμονωμένα άτομα.

ΠΡΟΚΑΤΑΛΗΨΕΙΣ

Προκατάληψη είναι γνώμη που έχει σχηματιστεί εκ των προτέρων για κάτι, χωρίς προσεκτική και λογική εξέταση. Προκαταλήψεις είναι γνώμες, αρχές, ιδέες, πίστεις και δοξασίες (κοινωνικές, θρησκευτικές, πολιτικές) που σχηματίζουμε χωρίς έλεγχο.

Δεισιδαιμονία είναι η πίστη σε αντιεπιστημονικές δοξασίες περί επιρροής κακοποιών πνευμάτων πάνω στη ζωή μας.

Πρόληψη είναι η ανορθολογική αντίληψη που αναζητά την αιτιότητα σε άλογες και υπερφυσικές δυνάμεις.

Χαρακτηριστικά προκαταλήψεων

αρνητική προδιάθεση απέναντι σε σύμβολα, ιδεολογίες, άτομα, ομάδες, λαούς
μεροληπτικές και εσφαλμένες αντιλήψεις
απουσία κριτικού ελέγχου
ενδυνάμωση στερεότυπων αντιλήψεων

Αίτια ύπαρξης στερεοτύπων και προκαταλήψεων

Παρά την έκρηξη των γνώσεων και τη διεύρυνση των πνευματικών οριζόντων των ανθρώπων σε πολλές περιπτώσεις επιβιώνουν ή αναβιώνουν στερεότυπες αντιλήψεις και προκαταλήψεις. Τα αίτια εδράζονται σε πολλούς τομείς της ατομικής και συλλογικής ζωής, ενώ ευθύνη φέρουν οι φορείς αγωγής καθώς και το ίδιο το άτομο:

Στα πλαίσια της οικογένειας οι ίδιοι οι γονείς αποτελούν φορείς στερεοτύπων και προκαταλήψεων, ενώ απουσιάζει το δημοκρατικό κλίμα και ο ειλικρινής διάλογος.
Το απαρχαιωμένο εκπαιδευτικό σύστημα που προωθεί τον συντηρητισμό και την προγονολατρεία, αναπαράγει και συντηρεί στερεότυπες αντιλήψεις, Η αποστήθιση γνώσεων, η άγονη εκμάθηση, η τυποποίηση της διδασκαλίας, αποτρέπουν τη γόνιμη αμφισβήτηση, καθώς δεν παρέχουν κίνητρα για κριτική επεξεργασία.
Τα ΜΜΕ παρωθούν στην άκριτη υιοθέτηση στερεότυπων αντιλήψεων, υποβαθμίζουν τη σκέψη και αποπροσανατολίζουν τον νου.
Τα άτομα, λόγω της ημιμάθειας και της έλλειψης κριτικής ικανότητας, υιοθετούν άκριτα ιδέες και έθιμα που αντιβαίνουν στις αρχές της κοινής λογικής και του ανθρωπισμού.
Η εξυπηρέτηση σκοπιμοτήτων και συμφερόντων, η ιδιοτέλεια και η αδιαφορία για το κοινωνικό όφελος ενισχύουν τη διάδοση τέτοιων αντιλήψεων.
Αυταρχικά καθεστώτα αναπαράγουν προκαταλήψεις και ρατσιστικές αντιλήψεις για την κατίσχυση της εξουσίας τους.
Τα θρησκευτικά δόγματα καλλιεργούν ένα γενικότερο τρόπο άκριτης αποδοχής των γεγονότων και των καταστάσεων.
Η ανεργία, η οικονομική κρίση, τα ποικίλα κοινωνικά προβλήματα ωθούν το άτομο στον φανατισμό και την εσφαλμένη αξιολόγηση για την απόδοση ευθυνών πχ για την αύξηση της εγκληματικότητας ευθύνονται μόνο οι αλλοδαποί που ζουν στη χώρα.
Συμπλεγματικές προσωπικότητες υποβιβάζουν την αξία άλλων για να ενισχύσουν την αίσθηση της δικής τους αξίας.

Αποτελέσματα στερεοτύπων και προκαταλήψεων

Οδηγούν τον άνθρωπο σε λαθεμένες κρίσεις.
Εμποδίζουν την έρευνα της αλήθειας, τη νηφάλια σκέψη και τον ορθό στοχασμό.
Καθιστούν τον άνθρωπο μονόπλευρο και τον απομακρύνουν από την πραγματικότητα.
Ωθούν στο φανατισμό, το δογματισμό, τη μισαλλοδοξία και την αντικοινωνικότητα.
Διαιωνίζουν τοπικιστικές, εθνικές και φυλετικές διαφορές.
Καλλιεργούν τον κοινωνικό ρατσισμό σε βάρος μειονοτήτων.
Εξευτελίζουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου, γεννούν ρατσισμό και φυλετικές διακρίσεις.
Κλονίζουν το δημοκρατικό πολίτευμα.
Διαταράσσουν την αρμονική κοινωνική συμβίωση και υπονομεύουν τη συνοχή της κοινωνίας, προκαλούν κοινωνικές αναταραχές, διχόνοιες, εμφυλίους πολέμους.
Επιφέρουν στασιμότητα και αδράνεια γιατί απορρίπτουν κάθε νεωτεριστικό στοιχείο.
Πολιτικοκοινωνική αστάθεια, μαζοποίηση, εμπάθεια, έξαρση φανατισμού και εθνικισμού.

Τρόποι αντιμετώπισης των στερεοτύπων και προκαταλήψεων

Καλλιέργεια δημοκρατικού κλίματος στο οικογενειακό περιβάλλον που δίνει στα νεαρά άτομα τη δυνατότητα να καλλιεργήσουν την πειθώ και την αξία της λογικής επιχειρηματολογίας για την αποδοχή ή απόρριψη μιας άποψης. Οι γονείς οφείλουν να αποτελούν πρότυπα συμπεριφοράς.
Το σχολείο να απαγκιστρωθεί από άγονες μεθόδους διδασκαλίας και να εκσυγχρονιστεί προωθώντας το διάλογο καλλιεργώντας την κριτική σκέψη και συμβάλλοντας στην ομαλή κοινωνικοποίηση του παιδιού, που προϋποθέτει τη συνεργασία, τη διαλλακτικότητα και το σεβασμό στο συνάνθρωπο
Απαραίτητη είναι η καλλιέργεια του κοσμοπολιτικού πνεύματος στο πλαίσιο της πολυπολιτισμικής κοινωνίας και της αποδοχής του διαφορετικού.
Τα ΜΜΕ έχουν χρέος να παρέχουν αντικειμενική πληροφόρηση και να αποτελούν φορέα διάδοσης ανθρωπιστικών αξιών που στηρίζουν την κοινωνική ευρυθμία.
Κάθε άνθρωπος να αντιληφθεί πως η πίστη σε στερεότυπα και η αποδοχή προκαταλήψεων προσβάλλει την προσωπικότητα και συρρικνώνει την πνευματική ελευθερία του. Μέριμνα για αυτομόρφωση και δια βίου μάθηση που κρατά το πνεύμα σε εγρήγορση.

Θέματα για συζήτηση

Ρυθμίσεις απορρήτου

Τα στερεότυπα γεννώνται από μια ποικιλία παραγόντων και συντηρούνται από την άγνοια και την εύκολη τάση να κατηγοριοποιούμε ανθρώπους. Ωστόσο, αυτό αποτελεί το πρώτο βήμα για την ρατσιστική αντιμετώπιση ενισχύοντας κοινωνικές παθογένειες. Αν και περνούν στην συμπεριφορά μας υποσυνείδητα, τελικά οδηγούν σε μειονεκτικούς χαρακτηρισμούς κοινωνικών ομάδων, σα να έπαψαν να είναι Άνθρωποι.

(Από τον ημερήσιο τύπο)

Ένας ερευνητής ονόματι Steele παρουσίασε πρώτος τον όρο της φυλετικής ευπάθειας (racial vulnerability). Υποστήριξε πως αφού ένα άτομο εκτίθεται σε όλη του τη ζωή στις αρνητικές εικόνες που έχουν οι άλλοι για τις ικανότητές του, όπως στην περίπτωση των αφροαμερικανών, εκδηλώνει το λεγόμενο υποδεέστερο άγχος (inferiority anxiety) – μία κατάσταση κατά την οποία το άτομο διεγείρεται από τα διάφορα φυλοκεντρικά στοιχεία του περιβάλλοντός του. Δηλαδή γίνεται πιο ευαίσθητος σε αυτά τα στοιχεία που τον κάνουν να νοιώθει κατώτερος και συνεχώς ψάχνει αυτά τα στοιχεία στο περιβάλλον του για να επιβεβαιώσει για άλλη μια φορά ότι ισχύει η ρατσιστική διάθεση των άλλων.

Διάφορες έρευνες κατά τις δεκαετίες του 60′ και του 70′ έδειξαν πως οι αφροαμερικανοί τα πήγαιναν καλύτερα στα IQ τεστ όταν τους λέγανε ότι κάνανε άσχετα τεστ που δεν είχαν σχέση με τις νοητικές τους ικανότητες, αλλά και όταν πίστευαν ότι τα αποτελέσματά τους θα συγκριθούν με πληθυσμό αφροαμερικανών, παρά όταν νόμιζαν ότι θα συγκριθούν με λευκούς!

(Από τον ημερήσιο τύπο)

Οι περισσότεροι άνθρωποι διατηρούν τις διανοητικές και μαθησιακές τους δεξιότητες και ικανότητες και σε προχωρημένη ηλικία, παρά την κοινώς επικρατούσα αντίληψη ότι οι ηλικιωμένοι εργαζόμενοι είναι λιγότερο αποδοτικοί από τους νεώτερους και παρά τα πορίσματα μελετών που εμφανίζουν τους ηλικιωμένους να παρουσιάζουν ελαφρά κάμψη της ικανότητας επεξεργασίας πληροφοριών και συγκέντρωσης της προσοχής. Διαθέτουν επίσης το πλεονέκτημα της εμπειρίας και της θεσμικής μνήμης. Ο περιορισμός των σωματικών δυνατοτήτων μπορεί να είναι μικρότερος απ’ ό,τι πιστεύεται. Στις 16 Οκτωβρίου 2011, η βρετανίδα Fauja Singh έγινε η πρώτη 100άχρονη που ολοκλήρωσε την κούρσα της στον Μαραθώνιο του Toronto Waterfront στον Καναδά.

(Από τον ημερήσιο τύπο)

Τα στερεότυπα μας βοηθούν να κατανοούμε τον περιβάλλοντα κόσμο. Συνιστούν ένα είδος κατηγοριοποίησης που εξυπηρετεί τη συστηματοποίηση των πληροφοριών. Μέσω των στερεότυπων οι πληροφορίες καθίστανται πιο εύκολα αναγνωρίσιμες, ανακαλούνται πιο αποτελεσματικά από τη μνήμη, καθώς επίσης προβλέπονται και διευκολύνονται οι αλληλεπιδράσεις μας με τους άλλους.

Θα έλεγα ότι είναι στη φύση μας να κατηγοριοποιούμε τους ανθρώπους. Είναι ο τρόπος μας να κάνουμε έναν πολύπλοκο κόσμο απλούστερο. Από νεαρή ηλικία μαθαίνουμε να τοποθετούμε ανθρώπους και αντικείμενα σε κατηγορίες. Ωστόσο, όταν είμαστε πολύ νέοι έχουμε την τάση να αποδίδουμε μικρότερη έμφαση στην ποιοτική αξιολόγηση των κατηγοριών, χωρίς να το σκεφτόμαστε και πολύ. Καθώς μεγαλώνουμε και επηρεαζόμαστε από τους γονείς, το σχολείο (δασκάλους και συμμαθητές) και τα μέσα ενημέρωσης, η τάση μας να αποτιμούμε ποιοτικά τις διαφορετικές ομάδες ως ανώτερες / καλύτερες ή κατώτερες / χειρότερες, αυξάνεται σημαντικά. Παγιώνουμε μέσα μας πυρηνικές πεποιθήσεις για τα πράγματα. Επιπλέον, όσο λιγότερη επαφή έχουμε με μια συγκεκριμένη ανθρώπινη ομάδα, τόσο πιθανότερο είναι ότι αναπτύσσουμε αρνητικά συναισθήματα για αυτήν. Τυχόν αρνητικές εμπειρίες που έχουμε με ένα μέλος μιας συγκεκριμένης ομάδας, ενισχύουν τα στερεότυπά μας και καλλιεργούν τον φόβο, ή την αποφυγή για εκείνη την ομάδα.

Ρυθμίσεις απορρήτου

Επειδή τα στερεότυπα απλοποιούν και αιτιολογούν, ή δικαιολογούν αν προτιμάτε, την κοινωνική πραγματικότητα, έχουν δυνητικά πολύ ισχυρά αποτελέσματα για το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβανόμαστε και αντιμετωπίζουμε ο ένας τον άλλο. Ως εκ τούτου, τα στερεότυπα οδηγούν, συχνά, σε προκαταλήψεις και κατ΄ επέκταση σε διακρίσεις έναντι των άλλων, σε πολλούς τομείς της ζωής.

Τα στερεότυπα αλλάζουν δύσκολα. Οι άνθρωποι τα συντηρούν ακόμη και όταν έρχονται αντιμέτωποι με αποδείξεις που τα ανατρέπουν. Χαρακτηριστικά, όταν υπάρχουν διαφωνίες στη δική μας ανθρώπινη ομάδα σχετικά με τα στερεότυπα που αναπτύσσουμε για τις άλλες ομάδες, τότε άλλα μέλη της δικής μας ομάδας ενδέχεται να αναλαμβάνουν αυθόρμητα συλλογική δράση για να αποτρέπουν εκείνα τα μέλη που αποκλίνουν.

(Δημήτρης Παπαδημητριάδης)

Η σειρά «Πριγκίπισσα Αθηνά» από τις εκδόσεις Πατάκη μας μαθαίνει πως μία αληθινή πριγκίπισσα δεν επαναπαύεται στα φορέματα και στα βατραχάκια της. Η Αθηνά είναι η πιο ευρηματική κι αντισυμβατική πριγκίπισσα που έχετε ποτέ διαβάσει. Μια πριγκίπισσα που ζει στο σήμερα. Είναι δυναμική, εκρηκτική, αυθόρμητη, μαχητική, έχει απορίες, βρίσκει απαντήσεις, δεν επαναπαύεται ποτέ. Και έχει απεριόριστες δυνατότητες. Μαζί της οι μικροί αναγνώστες θα εξερευνήσουν τις δικές τους. Τα παιδιά θα λατρέψουν αυτή την ελευθερία.

Η νέα σειρά Πριγκίπισσα Αθηνά της Στέλλας Κάσδαγλη με την εικονογράφηση του Τόμεκ Γιοβάνη αμφισβητεί την παντοδυναμία των στερεοτύπων και ενθαρρύνει τις μικρές κυρίες από 7 ετών να εκφράζονται, να αναρωτιούνται, να είναι ευρηματικές και δημιουργικές.

(Από τον ημερήσιο τύπο)