Αν κάποιος αμφιβάλλει για τη
σημασία της γλώσσας στη ζωή του, αρκεί να σκεφτεί για μια στιγμή πόσο απίστευτα
περιορισμένος θα ήταν χωρίς τη γλώσσα. Οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις με φίλους
και γνωστούς εξαρτώνται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τη γλώσσα. Εξάλλου, οι
άνθρωποι σήμερα γνωρίζουν πολύ περισσότερα πράγματα από τους ανθρώπους των
προηγούμενων γενεών. Αυτό συμβαίνει γιατί η γλώσσα βοήθησε το μεγαλύτερο μέρος
της γνώσης να περάσει από τη μια γενιά στην άλλη. Επομένως, το να γνωρίζει
κανείς καλά τη γλώσσα είναι απολύτως απαραίτητο.
Τι είναι, όμως, η γλώσσα; Διατυπώθηκε ο ορισμός ότι η γλώσσα είναι «ένα συμβατικό σύστημα επικοινωνιακών ήχων και μερικές φορές (αν και όχι απαραίτητα) γραπτών συμβόλων». Σ’ αυτόν τον ορισμό η κρίσιμη λέξη είναι το επίθετο «επικοινωνιακών», επειδή η πρωταρχική λειτουργία της γλώσσας είναι η επικοινωνία.
Βέβαια, με τη γλώσσα επιτελούνται
και άλλες λειτουργίες. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι χρησιμοποιούμε τη γλώσσα για
να σκεφτόμαστε, να καταγράφουμε πληροφορίες, να συνειδητοποιούμε και να
εκφράζουμε συναισθήματα, να εκφράζουμε την ταύτισή μας με μια ομάδα κ.λπ.
Αναμφίβολα, η γλώσσα είναι ένα
εντυπωσιακό επίτευγμα των ανθρώπων. Υπάρχουν όμως άλλα είδη που κάνουν χρήση
της γλώσσας; Ίσως κάποιος έδινε καταφατική απάντηση σκεπτόμενος για παράδειγμα
τους παπαγάλους που λένε μερικές λέξεις.
Ωστόσο, οι παπαγάλοι, ακόμα
και αν προσπαθούν να επικοινωνήσουν, δεν χρησιμοποιούν γλώσσα με την πλήρη
σημασία της έννοιας, επειδή δε ακολουθούν κανόνες ούτε δείχνουν την ευελιξία
στη χρήση της γλώσσας που δείχνουν οι άνθρωποι.
Στην καθημερινή μας ζωή οι
περισσότεροι από εμάς κάνουμε εκτεταμένη χρήση τεσσάρων βασικών γλωσσικών
δεξιοτήτων. Αυτές είναι οι ακόλουθες: ακούμε την ομιλία, διαβάζουμε, μιλάμε και
γράφουμε. Είναι ίσως φυσικό να υποθέσουμε πως οι τέσσερις κεντρικές γλωσσικές
δεξιότητες κάθε ανθρώπου μπορούν να είναι συνολικά ισχυρές ή
αδύναμες. Αυτό το συμπέρασμα
μπορεί συχνά, αλλά όχι πάντα, να είναι σωστό σε σχέση με την εκμάθηση της
μητρικής γλώσσας. Όμως, ακόμη και στη μητρική τους γλώσσα, πολλοί άνθρωποι
καλλιεργούν μία μόνο γλωσσική δεξιότητα, επειδή έχει ιδιαίτερη σχέση με τα
ενδιαφέροντά τους ή τη σταδιοδρομία τους. Για παράδειγμα, οι συγγραφείς και οι επιμελητές
κειμένων πρέπει να έχουν υψηλά αναπτυγμένες δεξιότητες γραφής, οι ηθοποιοί,
πολιτικοί και δικηγόροι χρειάζονται αναπτυγμένες δεξιότητες στην ομιλία.
Τέλος, οι διαφορές στις
τέσσερις βασικές γλωσσικές δεξιότητες είναι συνήθως πιο εμφανείς, όταν
εστιάζουμε στην απόκτηση μιας δεύτερης γλώσσας.
M.W. Eysenck. (2010). Βασικές
Αρχές Γνωστικής Ψυχολογίας. (Μετάφραση Μ.Κουλεντιανού), 309-310. Αθήνα:
Gutenberg (διασκευή).
ΚΕΙΜΕΝΟ 2
Ελληνική γλώσσα: Η συμβολή της
στον πολιτισμό Θα ξεκινήσω με μία πάγια γλωσσολογική και πολιτισμική θέση μου
σε σχέση με τον πολιτισμό μας που θέτω υπό την κρίση σας. Υποστηρίζω ότι: Αν οι
Έλληνες δεν είχαν γνωρίσει πολύ νωρίς την γραφή και δεν είχαν αναπτύξει
εγκαίρως σε πρώιμο στάδιο ένα πολύ λειτουργικό και εύκολο στην εκμάθηση και
χρήση του αλφάβητο, το ελληνικό αλφάβητο, είναι βέβαιο ότι ο ελληνικός
πολιτισμός, ο οποίος αποτελεί τη βάση του ευρωπαϊκού και γενικότερα τού δυτικού
πολιτισμού, όχι μόνο θα ήταν κατά πολύ άγνωστος (όπως και άλλοι μεγάλοι
πολιτισμοί που δεν γνώρισαν γραφή) αλλά κυρίως δεν θα είχε την εξέλιξη που τον
ξεχωρίζει ούτε και την επίδραση, εσωτερική και εξωτερική, που άσκησε διαχρονικά
εντός και εκτός Ελλάδος.
Και μία δεύτερη θέση μου, άμεσα συνδεόμενη με τον ελληνικό πολιτισμό, που τη φέρνω πάντοτε στο προσκήνιο: Ο ελληνικός πολιτισμός υπήρξε κατ’ εξοχήν «πολιτισμός του γραπτού λόγου», κάτι που ούτε το έχουμε συνειδητοποιήσει ούτε είναι καθόλου αυτονόητο.
Είναι πολιτισμός δηλαδή που
δεν νοείται έξω από τα κείμενά του, έξω από την έκφραση, τη μετάδοση και τη
διάδοση των πνευματικών κατακτήσεων και προβληματισμών των Ελλήνων σε όλα τα
πεδία. Αλλά τα κείμενα δεν υπάρχουν χωρίς τη γνώση και τη χρήση τής γραφής, και
μάλιστα σε ευρεία κλίμακα ως προς τους χρήστες (όχι προνόμιο των ολίγων), σε
πρώιμο χρόνο (τον χρόνο κατά τον οποίο άρχισαν να δημιουργούνται μεγάλα πνευματικά
έργα) και, προπάντων, μέσα από ένα οικονομικό, λειτουργικό και αποτελεσματικό
σύστημα (δηλαδή απλό, πρακτικό και εύχρηστο αλφάβητο εικοσιτεσσάρων μόνο
γραμμάτων). Το γεγονός ότι χρησιμοποιήθηκαν πέντε γραφές στον
ελλαδικό χώρο πριν ακόμη από
το ελληνικό αλφάβητο (ιερογλυφική, γραμμική Α, γραμμική Β, Κυπρομινωική,
Κυπριακό συλλαβάριο) δείχνει την αγωνία των Ελλήνων να εκφραστούν γραπτώς.
[...]
Στην Ελλάδα δεν έχουμε εκτιμήσει ακόμη στην πραγματική του διάσταση το γεγονός της οικουμενικής παρουσίας, τού κύρους και τής αίγλης που χαίρει η ελληνική γλώσσα ευρύτερα στον κόσμο. Το γεγονός λ.χ. ότι σε σύνολο 166.000 λέξεων τής Αγγλικής (λεξικό WEBSTER) ποσοστό περίπου 30% (50.000 λέξεις) είναι ελληνικής προελεύσεως λέξεις αποκαλύπτει εμπράκτως το μέγεθος τής γλωσσικής και πνευματικής παρουσίας που έχει κατακτήσει η ελληνική γλώσσα, δηλαδή η ελληνική σκέψη, δηλαδή ο ελληνικός πολιτισμός.
Τέλος, δεν είναι μόνον η οικουμενικότητά της που κατέστησε την Ελληνική μια ξεχωριστή γλώσσα. Είναι και το γεγονός ότι στη γλώσσα αυτή έχουμε συνεχή προφορική παράδοση τουλάχιστον 4.000 χρόνων και συνεχή γραπτή παράδοση 3.500 ετών.
Η Ελληνική αποτελεί μοναδικό
παράδειγμα γλώσσας με αδιάσπαστη ιστορική συνέχεια και με τέτοια δομική και
λεξιλογική συνοχή, που να επιτρέπει να μιλάμε για μια ενιαία ελληνική γλώσσα
από την αρχαιότητα έως σήμερα (με αλλαγές φυσικά σε όλα τα επίπεδά της). Με
αυτό εννοούμε ότι ο ίδιος λαός, οι Έλληνες, στον ίδιο γεωγραφικό χώρο, την Ελλάδα,
επί 40 ολόκληρους αιώνες χωρίς διακοπή μιλάει και γράφει –με την ίδια γραφή (από
τον 8ο π. X. αιώνα) και την ίδια ορθογραφία (από τον 4ο π. X. αιώνα)– την ίδια γλώσσα,
την Ελληνική.
Γεώργιος Μπαμπινιώτης,
ομότιμος καθηγητής Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών
ΚΕΙΜΕΝΟ 3
[...] – Λοιπόν; Ρώτησε ο Κοσμάς, σα να` χαν αρχίσει μεγάλη κουβέντα και τώρα στον ίσκιο της ελιάς τη συνέχιζαν.
Κι η Νοεμή, σα να
εξακολουθούσε κι αυτή μια μεγάλη κουβέντα, αποκρίθηκε:
-Συμφωνώ μαζί σου, Κοσμά.
Ζούμε μιαν εποχή δύσκολη, δύσκολο και το χρέος σήμερα του ανθρώπου. Δε χωράει
πια η ψυχή μας στο λόγο∙ ήρθε η στιγμή, Κοσμά, ο λόγος να γίνει πράξη. Παράτησε
τα χαρτιά και τα μελάνια: Φτάνει πια!
Τινάχτηκε ο Κοσμάς, πειράχτηκε
που τόσο ωμά ξεσκέπασε η κοπέλα τούτη τη μέσα του αγωνία. Δεν είχε ακόμα αυτός
τολμήσει να δει καταπρόσωπο την αγωνία του∙ μήτε να πάρει απόφαση∙ ίσως για να
μην πάρει απόφαση. Αγαπούσε το λόγο, ένιωθε τη λέξη σαν έναν καρπό, σαν ένα
ροδάκινο, γεμάτη χυμό, άρωμα, χνούδι. Όταν έβλεπε γύρα του την ασκήμια, τη
φτώχεια, την αδικία, πονούσε∙ κι έκραζε βοήθεια τις λέξες, έβανε μέσα τους τον
πόνο του, χωρούσε όλος, κι αλάφρωνε. Έκανε το χρέος του, ησύχαζε. Και τώρα η κοπέλα
τούτη... Θύμωσε.
Μα καθόλου δεν είπα αυτό,
Νοεμή! Διαμαρτυρήθηκε ο Κοσμάς. Δεν είπα πως θα παρατήσω το λόγο και θα δοθώ
στην πράξη. Μεγάλη, μαγική είναι η δύναμη της λέξης∙ μπορούμε με αυτή να
σώσουμε και να σωθούμε. Θυμάσαι τι μου` λεγες, Νοεμή, όταν πρωτογνωριστήκαμε κι
έμαθες πως γράφω...
Η κοπέλα στράφηκε και τον
κοίταξε∙ δε θυμόταν.
-Μου έκαμε μεγάλο καλό ο λόγος
αυτός θα σου τον θυμίσω, είπε ο Κοσμάς. Ένας ραβίνος έλεγε στο μαθητή του:
«Όταν προφέρεις μια λέξη, πρέπει να μπαίνεις μέσα στη λέξη με όλο σου το
κορμί». «Και πώς μπορεί να μπει αλάκερος ένας άνθρωπος σε μια λέξη;» ρώτησε ο
μαθητής. «Όποιος θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από μια λέξη», αποκρίθηκε ο ραβίνος,
«είναι ανάξιος να μιλάει κανείς μαζί του». Πολλές φορές από τότε αναστορήθηκα
μ` ευγνωμοσύνη τα λόγια τούτα
του ραβίνου. Ένιωθα κι εγώ πάντα τη λέξη συμπυκνωμένη δύναμη, όπως λένε σήμερα
οι σοφοί πως είναι η ύλη∙ όχι μάζα νεκρή παρά τεράστιες αντίδρομες δυνάμεις που
είναι τόσο ισορροπημένες που φαίνουνται ν`ακινητούν. Τέτοιες κι οι λέξες.
Όποιος διαβάζει ένα κείμενο, αν θέλει να το νιώσει, ένα και μόνο έχει να κάνει:
να συντρίβει τη φλούδα, σκληρή ή μαλακιά, της κάθε λέξης και ν`αφήνει το νόημά
της να ξεσπάει μέσα στην καρδιά του. Όλη η τέχνη του δημιουργού είναι να
στριγμώνει μαγικά μέσα στα γράμματα του αλφάβητου ανθρώπινη ουσία∙ κι όλη η τέχνη
του αναγνώστη είναι ν` ανοίγει τις μαγικές αυτές παγίδες και να λευτερώνει το φλογερό
και γλυκύτατο περιεχόμενό τους. Κι είμαι βέβαιος, Νοεμή: όποιος μπορεί καλά να κυβερνήσει
τη λέξη, μπορεί να σώσει τον κόσμο. [...]
Νίκος Καζαντζάκης, Ο Ανήφορος, σελ. 99-100, Εκδόσεις: Διόπτρα
ΘΕΜΑΤΑ
Α. Να αποδώσετε συνοπτικά
(70-80 λέξεις) τις απόψεις του συντάκτη του κειμένου 2,
σχετικά με τη διασύνδεση του
ελληνικού πολιτισμού με τον γραπτό λόγο.
Μονάδες 20
B1. Πώς τεκμηριώνει τον ισχυρισμό του ο συντάκτης του κειμένου 2 στην τέταρτη
παράγραφο («Στην
Ελλάδα...πολιτισμός»); Να αξιολογήσετε την πειστικότητά του.
Μονάδες 10
Β2α. Ο συντάκτης του κειμένου 1 ξεκινάει το κείμενό του με μια υπόθεση. Να σχολιάσετε
τη λειτουργία της.
Μονάδες 10
Β2β.Να επισημάνετε στο κείμενο 1 δύο όρους του ειδικού λεξιλογίου και να
αιτιολογήσετε τη χρήση τους.
Μονάδες 10
Β3. Πώς εξασφαλίζεται η αλληλουχία ανάμεσα στη δεύτερη και την τρίτη παράγραφο του
κειμένου 2;
Μονάδες 5
Γ. Να διατυπώσετε το ερμηνευτικό σχόλιό σας για το κείμενο 3, παρουσιάζοντας το κύριο
θέμα που θίγει, κατά τη γνώμη
σας. Στην απάντησή σας να συμπεριλάβετε τρεις
τουλάχιστον κειμενικούς
δείκτες (150-200 λέξεις).
Μονάδες 15
Δ. Με αφόρμηση τα κείμενα που διαβάσατε, καλείστε να αναρτήσετε ένα άρθρο στην
ιστοσελίδα του σχολείου σας,
στο οποίο να παρουσιάζετε την αξία της ελληνικής γλώσσας
και να καταθέτετε
συγκεκριμένες προτάσεις για την γλωσσική καλλιέργεια των νέων από
το σχολείο(350-400 λέξεις) .
Μονάδες 30